Agnúi sniðinn af samkeppnislögum

Fyrir nokkru var birt hér á þessari síðu (S@mkeppnisráðgjöf.is) grein þar sem bent var á  ósamræmi á milli samkeppnisreglna EES samningsins (EES samningurinn, l. nr. 2/1993) og íslenskra samkeppnislaga. (Samkeppnislög nr. 44/2005). ( Sjá færslu 27. okt 2019)

Ósamræmið fólst í því að lögmæti samstarfssamninga fyrirtækja gat ráðist af því hvort (i) samkeppnisreglur EES samningsins næðu yfir samstarfið ásamt íslenskum samkeppnisreglum eða (ii) hvort íslenskar samkeppnisreglur tækju „einungis“ til samstarfsins vegna þess að viðkomandi samningur hefði ekki áhrif á viðskipti milli aðildarríkja EES samningsins.  

Samkvæmt samkeppnisreglum EES samningsins er það ekki forsenda fyrir lögmæti samstafssamninga fyrirtækja sem takmarka samkeppni með einhverjum hætti, en uppfylla þó undanþáguskilyrði þeirra, að þeir séu tilkynntir til samkeppnisyfirvalda (Framkæmdastjórnar ESB, Eftirlitsstofnunar EFTA eða samkeppnisstofnunar viðkomandi lands).  Þar til í sumar gerðu  íslensk samkeppnislög hins vegar ekki ráð fyrir að samkeppnishamlandi samstarfssamningur gæti verið lögmætur án tilkynningar til Samkeppniseftirlitsins og jákvæðrar afgreiðslu slíkrar tilkynningar. Lögsaga samkeppnisreglna EES samningsins ræðst af því  hvort samningur hafi áhrif á viðskipti milli aðildarríkja EES svæðisins. Túlkun  hugtaksins „áhrif á viðskipti“ er víð og samkvæmt EES rétti er aðildarríki óheimilt að beita strangari innlendum samkeppnisreglum um samninga en gildir samkvæmt EES reglum þegar þær eiga við. Allt frá gildistöku samkeppnislaga hefur því ríkt réttaróvissa um lögmæti samstarfssamninga, einkum þeirra sem ekki hafði verið tilkynnt um til Samkeppniseftirlitsins. Þessari réttaróvissu mun hins vegar linna 1. janúar 2021 þegar 4. gr. laga nr. 103/2020, sem breytir 15. gr. samkeppnislaga, tekur gildi  

Svona hljóðar 1. mgr 15. gr. samkeppnislaga:

„Samkeppniseftirlitið getur veitt undanþágu frá [bann]ákvæðum 10. og 12. gr. Skilyrði slíkrar undanþágu eru að samningar, samþykktir, samstilltar aðgerðir eða ákvarðanir skv. 10. og 12. gr.:
    a. stuðli að bættri framleiðslu eða dreifingu á vöru eða þjónustu eða efli tæknilegar og efnahagslegar framfarir,
    b. veiti neytendum sanngjarna hlutdeild í ávinningi sem af þeim hlýst,
    c. leggi ekki höft á hlutaðeigandi fyrirtæki sem óþörf eru til að settum markmiðum verði náð og
    d. veiti fyrirtækjunum ekki færi á að koma í veg fyrir samkeppni að því er varðar verulegan hluta framleiðsluvaranna eða þjónustunnar sem um er að ræða.

Í stað þessarar málsgreinar (og 3. mgr. ákvæðisins) kemur ný málsgrein sem hljóðar svo:

„Bann skv. 10. og 12. gr. gildir ekki ef samningar, samþykktir, samstilltar aðgerðir eða ákvarðanir fyrirtækja eða samtaka fyrirtækja:

stuðla að bættri framleiðslu eða dreifingu á vöru eða þjónustu eða efla tæknilegar og efnahagslegar framfarir,

veita neytendum sanngjarna hlutdeild í ávinningi sem af þeim hlýst,

leggja ekki höft á hlutaðeigandi fyrirtæki sem óþörf eru til að settum markmiðum verði náð og

veita fyrirtækjunum ekki færi á að koma í veg fyrir samkeppni að því er varðar verulegan hluta framleiðsluvaranna eða þjónustunnar sem um er að ræða.“ 4. og 16. gr. ekki öðlast gildi fyrr en 1. janúar 2021.

Áskilnaðurinn um undanþágu frá  Samkeppniseftirlitinu fyrir samningum á  forsendum skilyrðanna fjögurra  er því ekki lengur fyrir hendi. Þetta leggur þá ábyrgð á herðar fyrirtækjum sem eru í samstarfi við eða hyggja á samstarf við keppinauta, birgja eða viðskiptavini að þau meti sjálf  hvort  viðkomandi  samningur uppfyllir öll skilyrðin fjögur. Það hafa fyrirtæki í öðrum löndum innan EES svæðisins þurft að gera í tæp 20 ár.

Eggert B. Ólafsson