Author Archives: admin42

Mikilvægur dómur Hæstaréttar í Bykómálinu.

Dómurinn er m.a. mikilvægur vegna túlkunar sinnar á gildi samkeppnisreglna EE samninsins hér á landi:

Skilyrðið um áhrif á viðskipti er sjálfstætt skilyrði EES-réttar sem ber að meta með sjálfstæðum hætti í hverju máli. Skilyrðið takmarkar gildissvið 53. gr. EES-samningsins við samninga og samstilltar aðgerðir sem geta haft áhrif umfram tiltekið lágmark á viðskipti milli ríkja á því landsvæði sem EES-samningurinn tekur til. Við mat á því hvort skilyrðið er uppfyllt ber að horfa til þess hvort unnt er að sjá fyrir með nægjanlegum líkum út frá hlutlægum viðmiðum að samningar eða samstilltar aðgerðir geti haft bein eða óbein, raunveruleg eða hugsanleg, áhrif á mynstur viðskipta milli EES-ríkjanna, sbr. til hliðsjónar dóm Evrópudómstólsins 16. júlí 2015 í máli C-172/14, ING Pensii. Þarf því ekki að sýna fram á að samningar eða samstilltar aðgerðir muni hafa eða hafi haft áhrif á viðskipti milli EES-ríkjanna heldur er nægilegt að þau séu til þess fallin að hafa slík áhrif. Meðal þeirra þátta sem þarf að meta er eðli samninganna og samstilltu aðgerðanna og þeirra vara sem þau taka til og stöðu hlutaðeigandi fyrirtækja á viðeigandi markaði.

 Samningar og samstilltar aðgerðir í skilningi 53. gr. EES-samningsins sem taka til eins EES-ríkis í heild geta venjulega haft áhrif á viðskipti milli EES-ríkjanna, sbr. til hliðsjónar dóm Evrópudómstólsins 11. júlí 2013 í máli C-439/11 P, Ziegler gegn framkvæmdastjórninni.

Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að þau samskipti sem fjallað er um í málinu á milli gagnáfrýjandans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar ehf. hafi haft það að markmiði að raska samkeppni og brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga. Líta verður á landið heilt og óskipt sem landfræðilegan markað málsins og náðu samkeppnishamlandi aðgerðir gagnáfrýjenda þannig til landsvæðis ríkis, innan Evrópska efnahagssvæðisins, í heild sinni. Í ljósi þess að fyrirtækin voru í yfirburðastöðu á skilgreindum mörkuðum málsins og aðgerðir þeirra beindust að vörum sem voru að stórum hluta fluttar inn frá öðrum EES-ríkjum og endurseldar á Íslandi, auk þess sem þau gátu torveldað að mögulegir keppinautar frá öðrum EES-ríkjum næðu fótfestu á mörkuðum málsins, verður að telja að hin ólögmætu samskipti hafi verið til þess fallin að hafa áhrif á mynstur viðskipta milli EES-ríkjanna í skilningi 53. gr. EES-samningsins. Af þessu leiðir að í málinu ber að beita ákvæði 53. gr. EES-samningsins samhliða 10. gr. samkeppnislaga. Háttsemi gagnáfrýjandans Byko ehf. var því bæði í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins.

Markaðsráðandi staða

Skilgreining:

“[Fyrirtæki er markaðsráðandi hafi það] þann efnahagslega styrkleika að geta hindrað virka samkeppni á þeim markaði sem máli skiptir og það getur að verulegu leyti starfað án þess að taka tillit til keppinauta, viðskiptavina og neytenda.”  (4. tl. 1. mgr. 4. gr. samkeppnislaga).

Misnotkun eins eða fleiri fyrirtækja á markaðsráðandi stöðu er bönnuð og rík skylda hvílir á fyrirtækjum í slíkri stöðu að aðhafast ekkert sem raskað getur eðlilegri samkeppni. Ekki er tæmandi lýsing á því í samkeppnislögum hvers konar hegðun markaðsráðandi fyrirtækja telst ólögmæt. Flest mál sem varða misnotkun á markaðsráðandi stöðu fjalla hins vegar um samninga sem fela í sér einkakaup, tryggðarákvæði eða undirverðlagningu.


Markaðsyfirráð – Misnotkun

Samkvæmt 11. gr. samkeppnislaga er misnotkun eins eða fleiri fyrirtækja á markaðsráðandi stöðu bönnuð. Í ákvæðinu eru tilgreind dæmi um misnotkun á markaðsráðandi stöðu:

  • krafist er ósanngjarns verðs, viðskiptakjara eða viðskiptaskilmála,
  • takmarkanir eru settar á framleiðslu, markaði eða tækniþróun sem neytendum til tjóns,
  • viðskiptaaðilum er mismunað með ólíkum skilmálum í sambærilegum viðskiptum og samkeppni þannig raskað,
  • skilyrði sett fyrir samningagerð, t.d. um að viðsemjandi taki á sig viðbótarskuldbindingar sem ekki tengjast efni samninganna. 

Einkenni athafna af framangreindu tagi eru að þær eru fallnar til þess að útiloka keppinauta frá markaði – og ef viðkomandi fyrirtæki er í markaðsráðandi stöðu á viðkomandi markaði, eða tengdum markaði, geturverið um misnotkun á markaðsráðandi stöðu að ræða. Upptalningin er hins vegar ekki tæmandi. á því hvers konar hegðun getur falið í sér misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Algengustu samnigsskilmálar og viðksiptaaðferðir sem hafa útilokuanráhrif á markaði eru

  • ákvæði um einkakaup eða einkasölu – t.d. skuldbinding markaðsráðandi birgis um að viðskiptavinir kaupi eingöngu vöru eða þjónustu af honum.
  • tryggðarkjör – samningar um kjör, t.d. eftirágreiddan afslátt, þegar tilteknu magntakmarki er náð.
  • skaðleg undirverðlagning – t.d. þegar vara eða þjónusta er seld undir tilteknum kostnaðarviðmiðum, yfirleitt breytilegum kostnaði.
  • sértæk verðlækkun – verðlækkun sem beinist sérstaklega að viðskiptavinum keppinauta en tekur almennt ekki til viðskiptavina hins markaðsráðandi fyrirtækis. Ekki skilyrði að verðlagning sé undir kostnaði.
  • verðmismunun – kaupendum mismunað í sambærilegum viðskiptum án þess að kostnaðarlegt hagræði eða aðrar málefnalegar ástæður réttlæti mismununina.
  • verðþrýstingur – Sem dæmi er fyrirtæki A markaðsráðandi á heildsölumarkaði en starfar einnig á tengdum smásölumarkaði. Fyrirtæki A selur fyrirtæki B mikilvægt aðfang á heildsölumarkaði sem notað er til þess að bjóða til sölu vöru eða þjónustu á smásölumarkaði þar sem bæði fyrirtæki A og B eru keppinautar. Heildsöluverð sem fyrirtæki B þarf að greiða fyrirtæki A er svo hátt að það verð sem fyrirtæki A býður sínum viðskiptavinum í smásölu myndi ekki standa undir kostnaði ef smásöluhluti fyrirtækis A þyrfti að greiða sama heildsöluverð og fyrirtæki B.
  • Samtvinnun – t.d. þegar skilyrði fyrir sölu á vöru X er að vara Y sé einnig keypt án þess að málefnalegar forsendur séu fyrir því að vara Y sé keypt líka, s.s. að vara Y sé nauðsynleg fyrir virkni á vöru X.
  • Sölusynjun – t.d. synjun birgis um að eiga viðskipti við tiltekinn smásala og nánast er útilokað fyrir smásalann að verða sér út um vöruna eða sambærilega vöru hjá öðrum aðila.

Önnur tegund af misnotkun á markaðsráðandi stöðu er svonefnd arðránsmisnotkun (e. exploitative abuses). Er hún frábrugðin útilokandi misnotkun aðallega að því leyti að hún beinist beint að viðskiptavinum eða neytendum frekar en keppinautum. Dæmi um slíka misnotkun er of hátt verð eða okur. Einnig getur verið um að ræða ósanngjarna viðskiptaskilmála.

Markaðsráðandi staða er ekki bönnuð en sú skylda hvílir hins vegar á fyrirtækjum í slíkri stöðu að grípa ekki til neinna aðgerða sem raskað geta eðlilegri samkeppni. Eru þessar skyldur ríkari eftir því sem staða þeirra er sterkari. Brot á banni við misnotkun á markaðsráðandi stöðu er ekki háð því að sýnt sé fram á skaðleg áhrif eða ásetning um að raska samkeppni. Ef hins vegar um þetta er að ræða getur það auðveldað að sýna fram á brot og viðbúið að viðurlög verði þyngri.

Beiting 11. gr. samkeppnislaga er umdeild enda getur ákvæðið falið í sér bann við hegðun sem almennt þykir æskileg, t.d. verðlækkun á vöru. Einnig vaknar sú spurning hvort tilgangurinn sé að vernda samkeppni eða keppinauta sem eru mögulega með óhagkvæman rekstur. Umræða hefur því verið um að leggja meiri áherslu á að meta samkeppnisleg áhrif aðgerða markaðsráðandi fyrirtækja. Enn sem komið er hefur þó framkvæmd í Evrópurétti, sem íslenskur samkeppnisréttur sækir fyrirmynd sína til, verið sú að byggja á hefðbundnu mati, þ.e. að ekki sé nauðsynlegt að sýna fram á skaðleg áhrif aðgerða.

Agnúi sniðinn af samkeppnislögum

Fyrir nokkru var birt hér á þessari síðu (S@mkeppnisráðgjöf.is) grein þar sem bent var á  ósamræmi á milli samkeppnisreglna EES samningsins (EES samningurinn, l. nr. 2/1993) og íslenskra samkeppnislaga. (Samkeppnislög nr. 44/2005). ( Sjá færslu 27. okt 2019)

Ósamræmið fólst í því að lögmæti samstarfssamninga fyrirtækja gat ráðist af því hvort (i) samkeppnisreglur EES samningsins næðu yfir samstarfið ásamt íslenskum samkeppnisreglum eða (ii) hvort íslenskar samkeppnisreglur tækju „einungis“ til samstarfsins vegna þess að viðkomandi samningur hefði ekki áhirf á viðskipti milli aðildarríkja EES samningsins.  

Samkvæmt samkeppnisreglum EES samningsins er það ekki forsenda fyrir lögmæti samstafssamninga fyrirtækja sem takmarka samkeppni með einhverjum hætti, en uppfylla þó undaþágu skilyrði þeirra,  að þeir séu tilkynntir til samkeppnisyfirvalda (Framkæmdastjórnar ESB, Efitirlitssofnunar EFTA eða samkeppnisstofnunar viðkomandi lands).  Þar til í sumar gerðu  íslensk samkeppnislög hins vegar ekki ráð fyrir að samkeppnishamlandi samstarfssamningur gæti verið lögmætur án tilkynningar til Samkeppnsieftirlitsins og jákvæðrar afgreiðslu slíkrar tilkynningar. Lögsaga samkeppnisreglna EES samningsins ræðst af því  hvort samningur hafi áhrif á viðskipti milli aðildarríkja EES svæðisins og túlkun  hugtaksins „áhrif á viðskipti“ er víð og samkvæmt EES rétti er aðildarríki óheimilt að beita strangari innlendum samkeppnisreglum um samninga en gildir samkvæmt EES reglum þegar þær eiga við. Allt frá gildistöku samkeppnislaga hefur því ríkt réttaróvissa um lögmæti samstarfssamninga, einkum þeirra sem ekki hafði verið tilkynnt um til Samkeppnsieftirlitsins. Þessari réttaróvissu mun hins vegar linna 1. janaúar 2021 þegar 4. gr. laga nr. 103/2020, sem breytir 15. gr. samkeppnislaga, tekur gildi  

Svona hljóðar 1. mgr 15. gr. samkeppnislaga:

„Samkeppniseftirlitið getur veitt undanþágu frá [bann]ákvæðum 10. og 12. gr. Skilyrði slíkrar undanþágu eru að samningar, samþykktir, samstilltar aðgerðir eða ákvarðanir skv. 10. og 12. gr.:
    a. stuðli að bættri framleiðslu eða dreifingu á vöru eða þjónustu eða efli tæknilegar og efnahagslegar framfarir,
    b. veiti neytendum sanngjarna hlutdeild í ávinningi sem af þeim hlýst,
    c. leggi ekki höft á hlutaðeigandi fyrirtæki sem óþörf eru til að settum markmiðum verði náð og
    d. veiti fyrirtækjunum ekki færi á að koma í veg fyrir samkeppni að því er varðar verulegan hluta framleiðsluvaranna eða þjónustunnar sem um er að ræða.

Í stað þessarar málsgreinar (og 3. mgr. ákvæðisins) kemur ný málsgrein sem hljoðar svo:

„Bann skv. 10. og 12. gr. gildir ekki ef samningar, samþykktir, samstilltar aðgerðir eða ákvarðanir fyrirtækja eða samtaka fyrirtækja:

stuðla að bættri framleiðslu eða dreifingu á vöru eða þjónustu eða efla tæknilegar og efnahagslegar framfarir,

veita neytendum sanngjarna hlutdeild í ávinningi sem af þeim hlýst,

leggja ekki höft á hlutaðeigandi fyrirtæki sem óþörf eru til að settum markmiðum verði náð og

veita fyrirtækjunum ekki færi á að koma í veg fyrir samkeppni að því er varðar verulegan hluta framleiðsluvaranna eða þjónustunnar sem um er að ræða.“ 4. og 16. gr. ekki öðlast gildi fyrr en 1. janúar 2021.

Áskilnaðurinn um undanþágu frá  Samkeppniseftirlitinu fyrir samningum á  forsendum skilyrðanna fjögurra  er því ekki lengur fyrir hendi. Þetta leggur þá ábyrgð á herðar fyrirtækjum sem eru í samstarfi við eða hyggja á samstarf við keppniauta, birgja eða viðskiptavini að þau meti sjálf  hvort  viðkomandi  samningur uppfyllir öll skilyrðin fjögur. Það hafa fyrirtæki í öðrum löndum innan EES svæðisins þurft að gera í tæp 20 ár.

Eggert B. Ólafsson

Árið 1602 – Ólíkt var hafist að

Einokunarverslun á Íslandi komið á  –  á Englandi var einokunarleyfi dæmt ólöglegt

Eggert B. Ólafsson

Árið 1602 komst hin illræmda einokunarverslun danskra kaupmanna  á hér á landi.  Stóð hún í 185 ár.  Með einokunartilskipuninni fengu danskir kaupmenn gegn  leyfisgjaldi einkaleyfi til að versla á Íslandi og var landsmönnum óheimilt að verlsla við aðra. Verð að varningi til kaups og sölu var háð verðlagsáævæðum eða kauptaxta. Þegar verst lét  á þessu 185 ára tímabili var landinu einng skipta upp á milli kaupmanna, kallað umdæmis- eða kaupsvæðaverlsun og var landsmönnum refsað fyrir að eiga  viskipti við kaupmann utan þess kaupsvæðis sem þeir tilheyrðu. Sbr. þessi saga:

Skammt frá Vogum á Vatnsleysuströnd bjó Hólmfastur Guðmundsson. Árið 1699 seldi hann í Keflavík þrettán fiska sem kaupmaðurinn í Hafnarfirði hafði ekki viljað kaupa, Hólmfasur tilheyrði kaupsvæði hans. Þetta komst upp og var Hólmfastur dæmdur í sekt. Sektina gat hann ekki greitt því hann átti ekki neitt nema eitt ónýtt bátsskrifli og var hann því hýddur (16 vandarhögg) í votta viðurvist. Með því að selja ekki þeim kaupmanni, sem einokunarlögin mæltu fyrir að hann skyldi selja afurðir sínar, braut Hólmfastur lög og var refsað fyrir það. (Texti af blogsíðu Sæmundar Bjarnasonar – https://saemi7.blog.is/blog/saemi7/entry/933904/)

 Sama ár, sem var næst síðasta ár Elísabetar I. Englandsdrottningar, var kveðinn upp tímamótadómur á Englandi:  Eftirfarandi texti er úr Wikipediu:

Edward Darcy Esquire v Thomas Allin of London Haberdasher (1602) 74 ER 1131, most widely known as the Case of Monopolies, was an early landmark case in English law, establishing that the grant of exclusive rights to produce any article was improper (monopoly). The reasoning behind the outcome of the case, which was decided at a time before courts regularly issued written opinions, was reported by Sir Edward Coke.

The plaintiffEdward Darcy, a Groom of the Chamber in the court of Queen Elizabeth, received from the Queen a license to import and sell all playing cards to be marketed in England. This arrangement was apparently secured in part by the Queen’s concern that card-playing was becoming a problem among her subjects and that having one person control the trade would regulate the activity. When the defendant, Thomas Allin, a member of the Worshipful Company of Haberdashers, sought to make and sell his own playing cards, Darcy sued, bringing an action on the case for damages.

The Queen’s Bench court delivered judgment for the defendant, resolving that the Queen’s grant of a monopoly was invalid, for several reasons:

  1. Such a monopoly prevents persons who may be skilled in a trade from practicing their trade, and therefore promotes idleness.
  2. Grant of a monopoly damages not only tradesmen in that field, but everyone who wants to use the product, because the monopolist will raise the price, but will have no incentive to maintain the quality of the goods sold.
  3. The Queen intended to permit this monopoly for the public good, but she must have been deceived because such a monopoly can be used only for the private gain of the monopolist.

Þýðing málsins:

Darcy v Allin was the first definitive statement by a court that state-established monopolies are inherently harmful and therefore contrary to law. The case has since come to be known as The Case of Monopolies, and the arguments set forth therein have served as the basis for modern antitrust and competition law.