Agnúi sniðinn af samkeppnislögum

Fyrir nokkru var birt hér á þessari síðu (S@mkeppnisráðgjöf.is) grein þar sem bent var á  ósamræmi á milli samkeppnisreglna EES samningsins (EES samningurinn, l. nr. 2/1993) og íslenskra samkeppnislaga. (Samkeppnislög nr. 44/2005). ( Sjá færslu 27. okt 2019)

Ósamræmið fólst í því að lögmæti samstarfssamninga fyrirtækja gat ráðist af því hvort (i) samkeppnisreglur EES samningsins næðu yfir samstarfið ásamt íslenskum samkeppnisreglum eða (ii) hvort íslenskar samkeppnisreglur tækju „einungis“ til samstarfsins vegna þess að viðkomandi samningur hefði ekki áhirf á viðskipti milli aðildarríkja EES samningsins.  

Samkvæmt samkeppnisreglum EES samningsins er það ekki forsenda fyrir lögmæti samstafssamninga fyrirtækja sem takmarka samkeppni með einhverjum hætti, en uppfylla þó undaþágu skilyrði þeirra,  að þeir séu tilkynntir til samkeppnisyfirvalda (Framkæmdastjórnar ESB, Efitirlitssofnunar EFTA eða samkeppnisstofnunar viðkomandi lands).  Þar til í sumar gerðu  íslensk samkeppnislög hins vegar ekki ráð fyrir að samkeppnishamlandi samstarfssamningur gæti verið lögmætur án tilkynningar til Samkeppnsieftirlitsins og jákvæðrar afgreiðslu slíkrar tilkynningar. Lögsaga samkeppnisreglna EES samningsins ræðst af því  hvort samningur hafi áhrif á viðskipti milli aðildarríkja EES svæðisins og túlkun  hugtaksins „áhrif á viðskipti“ er víð og samkvæmt EES rétti er aðildarríki óheimilt að beita strangari innlendum samkeppnisreglum um samninga en gildir samkvæmt EES reglum þegar þær eiga við. Allt frá gildistöku samkeppnislaga hefur því ríkt réttaróvissa um lögmæti samstarfssamninga, einkum þeirra sem ekki hafði verið tilkynnt um til Samkeppnsieftirlitsins. Þessari réttaróvissu mun hins vegar linna 1. janaúar 2021 þegar 4. gr. laga nr. 103/2020, sem breytir 15. gr. samkeppnislaga, tekur gildi  

Svona hljóðar 1. mgr 15. gr. samkeppnislaga:

„Samkeppniseftirlitið getur veitt undanþágu frá [bann]ákvæðum 10. og 12. gr. Skilyrði slíkrar undanþágu eru að samningar, samþykktir, samstilltar aðgerðir eða ákvarðanir skv. 10. og 12. gr.:
    a. stuðli að bættri framleiðslu eða dreifingu á vöru eða þjónustu eða efli tæknilegar og efnahagslegar framfarir,
    b. veiti neytendum sanngjarna hlutdeild í ávinningi sem af þeim hlýst,
    c. leggi ekki höft á hlutaðeigandi fyrirtæki sem óþörf eru til að settum markmiðum verði náð og
    d. veiti fyrirtækjunum ekki færi á að koma í veg fyrir samkeppni að því er varðar verulegan hluta framleiðsluvaranna eða þjónustunnar sem um er að ræða.

Í stað þessarar málsgreinar (og 3. mgr. ákvæðisins) kemur ný málsgrein sem hljoðar svo:

„Bann skv. 10. og 12. gr. gildir ekki ef samningar, samþykktir, samstilltar aðgerðir eða ákvarðanir fyrirtækja eða samtaka fyrirtækja:

stuðla að bættri framleiðslu eða dreifingu á vöru eða þjónustu eða efla tæknilegar og efnahagslegar framfarir,

veita neytendum sanngjarna hlutdeild í ávinningi sem af þeim hlýst,

leggja ekki höft á hlutaðeigandi fyrirtæki sem óþörf eru til að settum markmiðum verði náð og

veita fyrirtækjunum ekki færi á að koma í veg fyrir samkeppni að því er varðar verulegan hluta framleiðsluvaranna eða þjónustunnar sem um er að ræða.“ 4. og 16. gr. ekki öðlast gildi fyrr en 1. janúar 2021.

Áskilnaðurinn um undanþágu frá  Samkeppniseftirlitinu fyrir samningum á  forsendum skilyrðanna fjögurra  er því ekki lengur fyrir hendi. Þetta leggur þá ábyrgð á herðar fyrirtækjum sem eru í samstarfi við eða hyggja á samstarf við keppniauta, birgja eða viðskiptavini að þau meti sjálf  hvort  viðkomandi  samningur uppfyllir öll skilyrðin fjögur. Það hafa fyrirtæki í öðrum löndum innan EES svæðisins þurft að gera í tæp 20 ár.

Eggert B. Ólafsson

Árið 1602 – Ólíkt var hafist að

Einokunarverslun á Íslandi komið á  –  á Englandi var einokunarleyfi dæmt ólöglegt

Eggert B. Ólafsson

Árið 1602 komst hin illræmda einokunarverslun danskra kaupmanna  á hér á landi.  Stóð hún í 185 ár.  Með einokunartilskipuninni fengu danskir kaupmenn gegn  leyfisgjaldi einkaleyfi til að versla á Íslandi og var landsmönnum óheimilt að verlsla við aðra. Verð að varningi til kaups og sölu var háð verðlagsáævæðum eða kauptaxta. Þegar verst lét  á þessu 185 ára tímabili var landinu einng skipta upp á milli kaupmanna, kallað umdæmis- eða kaupsvæðaverlsun og var landsmönnum refsað fyrir að eiga  viskipti við kaupmann utan þess kaupsvæðis sem þeir tilheyrðu. Sbr. þessi saga:

Skammt frá Vogum á Vatnsleysuströnd bjó Hólmfastur Guðmundsson. Árið 1699 seldi hann í Keflavík þrettán fiska sem kaupmaðurinn í Hafnarfirði hafði ekki viljað kaupa, Hólmfasur tilheyrði kaupsvæði hans. Þetta komst upp og var Hólmfastur dæmdur í sekt. Sektina gat hann ekki greitt því hann átti ekki neitt nema eitt ónýtt bátsskrifli og var hann því hýddur (16 vandarhögg) í votta viðurvist. Með því að selja ekki þeim kaupmanni, sem einokunarlögin mæltu fyrir að hann skyldi selja afurðir sínar, braut Hólmfastur lög og var refsað fyrir það. (Texti af blogsíðu Sæmundar Bjarnasonar – https://saemi7.blog.is/blog/saemi7/entry/933904/)

 Sama ár, sem var næst síðasta ár Elísabetar I. Englandsdrottningar, var kveðinn upp tímamótadómur á Englandi:  Eftirfarandi texti er úr Wikipediu:

Edward Darcy Esquire v Thomas Allin of London Haberdasher (1602) 74 ER 1131, most widely known as the Case of Monopolies, was an early landmark case in English law, establishing that the grant of exclusive rights to produce any article was improper (monopoly). The reasoning behind the outcome of the case, which was decided at a time before courts regularly issued written opinions, was reported by Sir Edward Coke.

The plaintiffEdward Darcy, a Groom of the Chamber in the court of Queen Elizabeth, received from the Queen a license to import and sell all playing cards to be marketed in England. This arrangement was apparently secured in part by the Queen’s concern that card-playing was becoming a problem among her subjects and that having one person control the trade would regulate the activity. When the defendant, Thomas Allin, a member of the Worshipful Company of Haberdashers, sought to make and sell his own playing cards, Darcy sued, bringing an action on the case for damages.

The Queen’s Bench court delivered judgment for the defendant, resolving that the Queen’s grant of a monopoly was invalid, for several reasons:

  1. Such a monopoly prevents persons who may be skilled in a trade from practicing their trade, and therefore promotes idleness.
  2. Grant of a monopoly damages not only tradesmen in that field, but everyone who wants to use the product, because the monopolist will raise the price, but will have no incentive to maintain the quality of the goods sold.
  3. The Queen intended to permit this monopoly for the public good, but she must have been deceived because such a monopoly can be used only for the private gain of the monopolist.

Þýðing málsins:

Darcy v Allin was the first definitive statement by a court that state-established monopolies are inherently harmful and therefore contrary to law. The case has since come to be known as The Case of Monopolies, and the arguments set forth therein have served as the basis for modern antitrust and competition law.

Hljóðbókin í hringiðunni

Sjá viðtal við Eggert B. Ólafsson hjá Samkeppnisráðgjöf: Hljóðbókin í hringiðunni.

Bls. 10 í Markaðnum í Fréttablaðinu 21. okt. 2020

Þrjú mál sem móta samkeppnisumhverfið á hljóðbókamarkaði:
1. Yfirtaka Storytel á Forlaginu, stærsta útgefanda prentaðra bóka hér á landi.
2. Meint brot Pennans á samkeppnislögum með því að neita að selja bækur frá Uglu bókaforlagi.
3. Skaðabótamál Hljóðbókar slf. gegn Hljóðbókasafni Íslands vegna meints brots á höfundalögum

Samstarf fyrirtækja

Eins og sjá má af  flæðikortinu að neðan, getur það skipt máli fyrir fyrirtæki sem er aðili að samningi eða samstarfi sem í sjálfu sér er samkeppnishamlandi en uppfyllir undanþáguskilyrði samkeppnisreglna, hvort samningurinn/samstarfið fellur hvort tveggja undir það ákvæði EES samningsins sem bannar samkeppnishamlandi samninga og 10 gr. íslenskra samkeppnislaga sem einnig bannar samkeppnishamlandi samninga  eða hvort  10. gr. verði einungis beitt um viðkomandi samning/samstarf  vegna þess að það  hefur ekki áhrif á viðskipti milli aðildarríkja EES- svæðisins. Ef samningur fellur „aðeins“ undir 10. gr. samkeppnislaga og ekki er sótt um undanþágu fyrir hann, enda þótt hann sé undanþáguhæfur, virðist Samkeppniseftirlitið ekki að eigin frumkvæði taka til skoðunar hvort samningurinn sé undanþáguhæfur. (Klikkið á myndina til að stækka)

Eggert B. Ólafsson